Drieluik Brockes Passie

De Brockes Passie in vogelvlucht

 

In 2018 begon Apollo met een Passie drieluik : de Brockes-passie van Händel, de Brockes-passie van Telemann en de Johannes-passie van Bach.

  • Wie was Brockes?
    Barthold Heinrich Brockes werd geboren in 1680 in Hamburg, als zoon van een rijke zakenman. Hij studeerde rechten en maakte als jongeman een reis door Europa, en deed onder andere Leiden aan.
    Terug in Hamburg woonde hij in een enorm groot huis, hem nagelaten door zijn vader. Hij was graag in gezelschap van de Hamburgse elite (musici, filosofen, schrijvers, theologen) en daarom organiseerde hij in zijn allerlei huisconcerten. Hij was bevriend met de belangrijke componisten in Hamburg, zoals Händel, Keiser en Mattheson. Misschien hebben deze vriendschappen hem wel geïnspireerd tot het schrijven van zijn Brockes-Passie.
  • Wat is de Brockes-Passie?
    In 1712 schreef Brockes zijn eerste poëtische teksten, een oratoriumlibretto Der für die Sunden der Welt gemarterte und sterbende Jesus, of wel de Brockes-Passie genaamd. Het werk is een passie-oratorium en de tekst was in de 18e eeuw zeer populair. Meteen in 1712 zette de componist Reinhard Keiser het op muziek, later volgden o.a. Händel, Telemann, Mattheson, Fasch en Stölzel. In 1719 werd er zelfs al het eerste Brockes-Passie festival georganiseerd door Mattheson, waarbij op vier dagen vier verschillende Brockes-passies warden uitgevoerd.
  • De verschillende soorten Passies
    Oorspronkelijk was een passie het lijdensverhaal dat gezongen werd. Traditioneel werd in de week voor Pasen het verhaal, dat door de vier evangelisten (Mattheus, Marcus, Johannes en Lucas) werd opgetekend, gelezen. Dat gebeurde – bij gebrek aan geluidsinstallatie – op verhoogde toon, dat wil zeggen, het verhaal werd gereciteerd. Omdat er in het verhaal een aantal personages aan het woord zijn (naast de verteller – de evangelist- zijn dat onder meer Jezus, Petrus, de hogepriester, een dienstmaagd) kregen er meerdere lectores een rol. Al snel werd dit principe uitgebouwd, en zetten componisten dit hele verhaal op muziek, waarbij het koor de rol van het volk op zich nam. Door toevoeging van koralen en vrije poezie in aria’s ontstond de passie zoals die wij kennen van J.S. Bach. De passie werd genoemd naar de evangelist die als basis werd gebruikt.
    Brockes doet het anders. Hij neemt niet één van de vier evangelisten als basis, maar neemt van ieder een aantal passages. Bovendien laat hij die dan niet in de originele vertaling staan, maar zet ze op rijm. Daarnaast schrijft hij meditatieve, poëtische teksten, die het verhaal illustreren en reflecteren. Opvallend is dat iedere aria aan een personage toebedacht wordt. Judas, Petrus, Maria, maar ook de Gelovige Ziel of de Dochter van Zion, ze hebben allemaal hun eigen aria’s.
  • Discussie
    Het genre Passie Oratorium, met zelfs de evangelist op rijm, zorgde voor veel ophef binnen de Lutherse kerk. De vrije poëtische teksten, de personages deden denken aan opera. Opera kwam uit Italië, Italië was katholiek, dat was voor de Lutherse kerk al zeer verdacht.
    Bovendien waren de teksten vaak erg indringend, het komt vaak nogal plastisch en bloederig over.
    Brockes’ passie was dan ook niet geschreven voor de kerkdienst, maar voor uitvoeringen elders, zoals in zijn eigen huis of in een kleine Concertzaal.
    De zangers waren operazangers en in tegenstelling tot de kerk, die alleen mannelijke zangers toestond, kwamen hier dus ook zangeressen op het toneel.
    Maar, voor de duidelijkheid: de teksten deden aan opera denken, de zangeressen deden aan opera denken, maar er was geen enkele sprake van een scenische uitvoering. Het blijft een oratorium.
  • De Brockes-Passie van Händel
    Händel schreef zijn Brockes-Passie on 1716 in Londen en stuurde het per post naar Brockes. Waarschijnlijk is het daar ook in het huis van Brockes in première gegaan, maar helemaal zeker weten we dat niet. In ieder geval werd het wel uitgevoerd tijdens het Brockes-Passie festival in 1719. Het is het enige Duits talige geestelijke werk van Händel. De vorm die Händel hanteert is die van de Italiaanse opera, het meest modern genre van die tijd. Bach was een groot bewonderaar van dit werk en hij nam de moeite om het werk goed te bestuderen en over te schrijven. De editie die wij gebruiken is gebaseerd op deze kopie.

Via deze link kun je het videoconcert van de Brockes-passie van Händel bestellen:
Apollo Ensemble van 1 februari – 5 april Händel-Brockespassie (videoconcert)

  • De Brockes-Passie van Telemann
    De passietekst van Brockes gaat over mensen, over ons. Het idee van de tekstschrijver is om het publiek zich te laten inleven met de verschillende personages. Hij neemt je mee in het verhaal, maar belicht het daarnaast ook van verschillende kanten. En zo word je als luisteraar ook heen en weer geslingerd. Je bent geen kijker die thuis – op grote afstand – het journaal bekijkt maar je bent ter plekke aanwezig en staat er midden in.
    Telemann onderstreept dit onder meer door zijn bijzondere, rijke instrumentatie. Hij gebruikt zowel blokfluit als traverso, schrijft aria’s met soloviool, maar ook met viola d’ amore of altviolen en zet zelfs koperblazers in, iets dat in die tijd was als vloeken in de kerk, want een passie moest sober zijn. Het resultaat is een zeer krachtige muzikale vertelling, die het publiek op knappe wijze door tal van emoties loodst.

Via deze link kun je het videoconcert van de Brockes-passie van Telemann bestellen:
Apollo Ensemble van 1 februari – 5 april Telemann-Brockespassie (videoconcert)