Bartold Brockes en G.F. Händel

brockes

Toen Barthold Heinrich Brockes zich in 1712 aan het schrijven zette van een tekst voor een passie-oratorium stond hij niet bekend als dichter. Brockes, geboren in Hamburg als zoon van een vooraanstaande zakenman, studeerde aan het begin van de achttiende eeuw rechten in Halle, waar hij de jonge Georg Friedrich Händel voor het eerst ontmoette.

Zoals veel rijke jongelieden van zijn tijd maakte hij een Grand Tour door Zwitserland, Italië en Frankrijk. De reis eindigde in Leiden, waar hij zijn rechtenstudie voltooide. In 1704 behaalde hij het licentiaat, waarop hij onmiddellijk terugkeerde naar Hamburg – maar niet om er als jurist te werken.

Als onafhankelijk, welgesteld man na de dood van zijn vader deed hij zijn best om aansluiting te vinden bij de Hamburgs elite, en wel door wekelijks concerten te geven in zijn reusachtige huis. Brockes’ huisconcerten boden hem de mogelijkheid om lokale muzikale beroemdheden te ontmoeten zoals Reinhard Keiser, componist en stadsdirigent van Hamburg, en ook de twee bekendste leden van het Hamburgse opera-orkest: Händel en Johann Mattheson.

Wellicht waren het deze contacten die Brockes inspireerden tot het schrijven van dichtwerken voor een muzikale zetting. Zijn allereerste poging  was het oratorium Der für die Sünden der Welt gemarterte und sterbende Jesus, een van de vroegste Duitstalige passie-oratoria. In zijn tijd was het veruit de populairste tekst in dit genre. Tegen het einde van de achttiende eeuw was de tekst geheel of gedeeltelijk getoonzet door minstens elf verschillende componisten, onder wie Keiser (de oudste versie,  1712), Händel (1716), Georg Philipp Telemann (1716), en Mattheson (1719). Brockes’ eigen bekendheid en connecties en de populariteit van zijn werk zijn ongetwijfeld niet los van elkaar te zien.

Misschien vond Händel in de persoonlijke relatie die hij vanaf jonge leeftijd met Brockes onderhield de inspiratie voor het schrijven van zijn Brockespassion,  het enige Duitstalige geestelijke werk van zijn hand. Gezien het feit – zoals later door Mattheson vermeld – dat Händel het oratorium in de zomer van 1716 in Londen schreef en vervolgens per post naar Hamburg stuurde,  is het mogelijk dat Händels vrienden hem er om hadden gevraagd. Weinig is er bekend over de eerste uitvoeringen van het werk: wie weet kreeg het, net als Keisers versie, een besloten première in Brockes’ huis;  in ieder geval werd het in 1719 in Hamburg uitgevoerd als onderdeel van een Brockespassion festival, dat was georganiseerd door Mattheson. Vandaag de dag is Händels versie de allerbekendste – met uitzondering van de fragmenten die Bach heeft verwerkt in zijn Johannespassion.

tekst: Rebekah Ahrendt

tekstbladAchtergrond bij de Brockespassie

 

tekstblad Händel’s Brockespassie

 

tekstblad
Tekstboekje met Nederlandse vertaling


Reacties n.a.v. deze Brockeswijzer:

Begrijp ik het goed dat we naar uitvoeringen van Händel/Brockes kunnen? Al die info over Brockes en en geestverwanten vs de ‘gewone’ oratoria maakt mij wel nieuwsgierig naar meer. Ik geloof graag dat die van Händel de mooiste is, maar jullie hebben mijn belangstelling wel gewekt voor verschillen in b.v. de vertellers-recitatieven. En verschillen in aria’s op dezelfde tekst – spannend, dit zijn tenslotte alleen maar woorden …
Carolien Eijkelboom

Ja dat klopt, we geven 6 concerten met deze bijzondere passie. De teksten zijn echt anders maar het belangrijkste is natuurlijk hoe Händel daarmee een extra dimensie weet toe te voegen. Dat is iets waar we met woorden niet veel verder komen , dat kan alleen de muziek je vertellen.
Thomas Oltheten


Rebekka heeft het over een oratorio- Passio en een passio-oratorio; ik kan voor dit onderscheid  geen musicologische onderbouwing vinden. Maar het verschil legt ze uit in de tekst.
Het begrip ‘poëtische Passio’ kennen we niet in het NL, dus dat heb ik maar omschreven.
Geraldine Raab


Er is wel veel muziekwetenschappelijke literatuur over het verschil tussen de oratoriumpassie (oratorische passie; oratorische Passion in het Duits) en de Passionsoratorium. Zie bijvoorbeeld Howard E. Smither, A History of the Oratorio(1977); Basil Smallman, The Background of Passion Music (1957); Henning Frederichs, Das Verhältnis von Text und Musik in den Brockespassionen Keisers, Händels, Telemanns und Matthesons (1975); Irmgard Scheitler:Deutschsprachige Oratorienlibretti: von den Anfängen bis 1730 (2005).
De tekst van Brockes is een Passionsoratorium. De Johannes-passie van J.S.Bach is een oratoriumpassie. C.P.E. Bach maakte zelf een verschil in zijn brief aan G.M. Telemann (de kleinzoon van G.Ph.Telemann) in 1767, “ist solche nach historischer und alter Art mit den Evangelisten und anderen Personen vorgestelt oder wird sie nach Art eines Oratorii mit Berachtungen, wie zum Beispiel die Ramlerische, eingericht?” Ramlers tekst is ook vrij poëtisch, zoals die die van Brockes.
Rebekah Ahrendt


Met onderstaand formulier kunt u reageren op deze Brockeswijzer

Mijn reactie / My reaction:

Mijn naam / My name:
e-mailadres / email-address:
Ik ben geen robot / I am not a robot